Si të blesh sende të përdorura pa u mashtruar

Cilat janë shenjat paralajmëruese të një mashtrimi?

Policia dhe organizatat për mbrojtjen e konsumatorit përshkruajnë të njëjtën skemë: një ofertë që duket tepër e mirë, një histori që të vë nën presion kohe dhe një kërkesë për pagesë para se ta kesh parë sendin. Një shenjë e vetme nuk provon mashtrim, por secila është arsye e mirë për t'u ndalur pak.

• Çmimi është shumë më i ulët se te njoftimet e ngjashme. Nëse një ofertë duket tepër e mirë për të qenë e vërtetë, zakonisht nuk është.
• Presion dhe nxitim: „E duan edhe tre të tjerë, kush paguan i pari e merr.“
• Shitësi do të kalojë menjëherë në WhatsApp, Viber, email ose SMS, edhe para se të kesh pyetur diçka për sendin.
• Paradhënie (kapar) ose pagesë paraprake, ose tarifa për transport a sigurim, para se të kesh parë asgjë.
• As takim, as video: shitësi nuk do të takohet, nuk të lë ta shohësh sendin dhe nuk ta tregon as në një video-thirrje të shkurtër drejtpërdrejt.
• Historia nuk përputhet: qyteti, emri ose llogaria bankare ndryshojnë nga një mesazh te tjetri.
• Fotot duken si nga katalogu, ose të njëjtat foto shfaqen edhe në njoftime të tjera.

Fotot mund t'i kontrollosh me kërkimin e kundërt të imazheve (reverse image search). Është një metodë e përgjithshme që e ofrojnë falas disa motorë të njohur kërkimi: kërkon me foton në vend të fjalëve dhe sheh ku tjetër shfaqet ajo në internet. Nëse e njëjta foto del në një njoftim tjetër, me një emër tjetër ose në një vend tjetër, hiq dorë. Nëse nuk gjen asgjë, kjo nuk provon që fotot janë të vërteta, prandaj kontrollet e tjera mbeten të rëndësishme.

Çfarë mund të kontrollosh për shitësin në Afër?

Prek kartën e shitësit te njoftimi dhe hapet profili i tij. Aty nuk ka ndonjë pikëzim, por shenja që mund t'i gjykosh vetë:

• Emri dhe komuna ose bashkia, si dhe „Anëtar që nga“ me vitin kur u hap llogaria.
• Shenja „Biznes“, nëse shitësi është tregtar.
• „Email i verifikuar“, nëse shitësi e ka konfirmuar adresën e email-it. Kjo provon qasjen në atë adresë, jo identitetin ose pronësinë e sendit.
• Yjet dhe vlerësimet nga blerës të konfirmuar. Në Afër një vlerësim është i mundshëm vetëm pasi të dy personat e kanë konfirmuar shitjen në një bisedë, dhe shfaqet pasi të dy palët vlerësojnë ose mbyllet afati 14-ditor.
• Koha tipike e përgjigjes, që shfaqet vetëm pasi shitësi t'u jetë përgjigjur mjaft bisedave.
• Njoftimet e tjera aktive të tij. Shumë sende të njëjta me çmime shumë të ulëta nga një person privat meritojnë një shikim më të kujdesshëm.

Një profil i ri pa vlerësime nuk është vetvetiu shenjë paralajmëruese; secili fillon diku. Dhe siç thuhet në faqen tonë të sigurisë, asnjë shenjë në profil nuk garanton një blerje pa rrezik. Prandaj bëj pyetje konkrete për sendin: kur dhe ku është blerë, pse po shitet, çfarë nuk funksionon plotësisht. Një shitës i vërtetë zakonisht përgjigjet me hollësi dhe pa ngurruar.

Në bisedën e Afër ende nuk mund të dërgohen foto. Nëse do një foto shtesë me një detaj që e zgjedh ti, për shembull numrin serik në pjesën e pasme, ose një video-thirrje të shkurtër drejtpërdrejt, propozoje vetë, pasi shitësi të jetë përgjigjur në bisedë. Kush ka vetëm foto të kopjuara, nuk mund ta bëjë këtë. Përdore aplikacionin tjetër vetëm për këtë dhe mbaji çmimin dhe vendin e takimit në bisedën e Afër. Po blen telefon? Udhëzuesi ynë si ta kontrollosh telefonin e përdorur të shpjegon hap pas hapi IMEI-n, baterinë dhe bllokimet e llogarive.

Pse duhet ta mbash bisedën në Afër?

Në bisedën e Afër, gjithçka për të cilën bie dakord me shitësin mbetet e shkruar në një vend: çmimi, gjendja që përshkroi shitësi dhe vendi i takimit. Nëse diçka shkon keq, kjo të ndihmon kur e raporton njoftimin ose kur shkon në polici. Edhe organizatat për mbrojtjen e konsumatorit këshillojnë të komunikosh vetëm përmes platformës, sepse mashtruesit përpiqen t'i tërheqin blerësit në kanale të tjera.

Nëse shitësi ka shtuar numrin e telefonit, numri i një shitësi privat mbetet i fshehur pjesërisht derisa një përdorues i kyçur të klikojë për ta shfaqur; numrin e një tregtari përdoruesit e kyçur e shohin të plotë. Kush nuk është i kyçur nuk e sheh kurrë numrin e plotë. Mund të telefonosh, por jashtë bisedës masat e saj mbrojtëse nuk vlejnë më. Në çfarëdo kanali, mos dërgo kurrë:

• Foto ose skanime të letërnjoftimit (kartës së identitetit), pasaportës ose patentës. Kriminelët mund t'i keqpërdorin për vjedhje identiteti.
• Numrat e kartës, kodin e sigurisë në pjesën e pasme të kartës, PIN-in ose fjalëkalimin e e-bankingut.
• Kode që të vijnë me SMS. Agjencia amerikane për mbrojtjen e konsumatorit FTC e thotë troç: kushdo që të kërkon kodin e verifikimit është mashtrues.

Mos hap lidhje për gjoja „faqe pagese“, „pagesë të sigurt“ ose shërbime transporti dhe mos skano kode QR që të dërgon shitësi. Një mashtrim i njohur është një faqe e rreme që duket si bankë ose shërbim pagesash dhe të kërkon të dhënat e kartës, të cilat shkojnë drejt e te mashtruesit. Kjo quhet phishing. Policia e Kosovës dhe Policia e Shtetit në Shqipëri i paralajmërojnë qytetarët të mos klikojnë lidhje të dyshimta dhe të mos vendosin të dhëna bankare në faqe të tilla. Afër nuk ka shërbim pagesash, prandaj një lidhje që pretendon të jetë pagesë e Afër është gjithmonë e rreme.

Si të takohesh me shitësin në mënyrë të sigurt?

Takimi personal është mbrojtja jote më e mirë, sepse e sheh sendin para se të paguash. Këshillat e policisë për blerjet online përmblidhen në disa rregulla të thjeshta:

• ✓Takohu gjatë ditës në një vend publik me njerëz, si një kafene, një qendër tregtare ose një shesh.
• ✓Merr me vete një shok, një shoqe ose dikë nga familja dhe i thuaj dikujt ku po shkon.
• ✓Merr me vete vetëm aq para sa të duhen për këtë blerje.
• ✓Provoje sendin plotësisht: ndize, provo çdo funksion, kontrollo aksesorët dhe numrat serikë, nëse ka.
• ✓Për sende të shtrenjta, takohu pranë bankës sate ose në një dyqan ku sendi mund të kontrollohet, për një telefon për shembull në një servis riparimi.
• ✓Mos shko vetëm me shitësin në një rrugicë të qetë ose në një banesë të panjohur.
• ✓Nëse nuk ndihesh rehat ose shitësi papritur ndryshon vendin apo historinë, largohu.

Mos lejo që të të nxitojnë gjatë provës. Një shitës serioz e kupton që do ta shohësh mirë sendin para se të paguash. Merr kohën tënde, dhe nëse sendi nuk përputhet me njoftimin, thuaj me mirësjellje jo dhe largohu. Nuk i detyrohesh askujt një blerje.

Si të paguash pa rrezik?

Në Afër e paguan shitësin drejtpërdrejt. Nuk ka shërbim pagesash, llogari garancie (escrow) apo program mbrojtjeje për blerësit, prandaj momenti më i sigurt për të paguar është vetë dorëzimi.

1. Kontrolloje sendin së pari, siç e përshkruam më lart, dhe vetëm pastaj bjer dakord me shitësin për çmimin përfundimtar.
2. Paguaj me para në dorë dhe numëroji paratë bashkë me shitësin, ose me transfertë bankare që arrin menjëherë dhe që shitësi e sheh në aplikacionin e bankës para se të ta japë sendin.
3. Te transferta, sigurohu që emri i mbajtësit të llogarisë përputhet me personin që po takon.
4. Merre sendin dhe ruaje bisedën, si dhe faturën ose një shënim me dorë nga shitësi.

Mos paguaj kurrë paradhënie për ta „rezervuar“ diçka, mos paguaj paraprakisht për korrier ose dërgesë te dikush që nuk e ke takuar dhe mos paguaj kurrë me karta dhuratë, kriptovaluta ose shërbime transferimi parash. Sipas FTC-së, paratë e dërguara kështu zakonisht nuk kthehen më.

Asnjë shitës i ndershëm nuk ka nevojë për PIN-in e kartës, fjalëkalimin e e-bankingut ose një kod që të vjen me SMS. Nëse dikush të kërkon njërin prej tyre, marrëveshja mbaroi: mos shkruaj më dhe raportoje personin përmes menysë së bisedës.

Çfarë të bësh nëse të kanë mashtruar?

Vepro shpejt dhe mos fajëso veten. Mashtruesit janë të stërvitur në atë që bëjnë; tani ka rëndësi ta kufizosh dëmin.

• Ndalo pagesat. Mos dërgo më para, edhe nëse shitësi premton kthimin e parave pas „një tarife të fundit“.
• Telefono menjëherë bankën nëse ke paguar me transfertë dhe pyet nëse pagesa mund të ndalet. Nëse ke dhënë të dhëna të kartës ose kode, kërko të bllokohet karta ose e-bankingu.
• Ruaji provat: bisedën, pamjet e ekranit të njoftimit dhe të profilit dhe konfirmimin e pagesës, nëse e ke.
• Raportoje në Afër njoftimin ose personin përmes menysë së bisedës. Ekipi ynë i shqyrton raportimet dhe mund ta heqë një njoftim ose ta pezullojë një llogari.
• Denoncoje mashtrimin në polici: në Kosovë te Policia e Kosovës, për shembull përmes aplikacionit „Lajmëro Policinë“ ose në numrin 192; në Shqipëri te Policia e Shtetit, që në faqen e vet të internetit ka edhe një formular për denoncimin e krimit kibernetik.

Raportimi i ndihmon edhe blerësit e tjerë, sepse ekipi mund ta heqë atëherë njoftimin ose ta pezullojë llogarinë. Më shumë për kontaktin e sigurt dhe për vlerësimet në Afër gjen te këshillat e sigurisë.